Καφές και εγκέφαλος: Η σωστή ποσότητα μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο άνοιας

Η σχέση ανάμεσα στον καφέ και την υγεία του εγκεφάλου απασχολεί εδώ και χρόνια τους επιστήμονες. Σύμφωνα με μεγάλη μακροχρόνια μελέτη, η καθημερινή πρόσληψη μέτριας ποσότητας καφεΐνης φαίνεται να συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Το ενδιαφέρον είναι ότι το όφελος δεν αυξάνεται όσο αυξάνεται η ποσότητα – αντίθετα, φαίνεται να υπάρχει ένα «ιδανικό» επίπεδο κατανάλωσης, πέρα από το οποίο η προστασία δεν ενισχύεται περαιτέρω.

Η μελέτη παρακολούθησε περισσότερους από 130.000 ενήλικες στις Ηνωμένες Πολιτείες για διάστημα που έφτασε έως και τα 43 χρόνια. Οι συμμετέχοντες, κυρίως επαγγελματίες υγείας, ξεκίνησαν να καταγράφονται από την ηλικία των 40 ετών περίπου. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, περίπου το 8% εμφάνισε άνοια. Όταν οι επιστήμονες συνέκριναν τις διατροφικές τους συνήθειες, παρατήρησαν ότι όσοι έπιναν συστηματικά καφέ ή τσάι με καφεΐνη είχαν μικρότερη πιθανότητα να διαγνωστούν με τη νόσο σε σχέση με εκείνους που κατανάλωναν ελάχιστη ή καθόλου καφεΐνη.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά την ποσότητα: περίπου δύο έως τρία φλιτζάνια καφέ την ημέρα – που αντιστοιχούν σε 250 έως 300 mg καφεΐνης – συνδέθηκαν με μείωση του κινδύνου άνοιας έως και 35% για άτομα κάτω των 75 ετών. Ωστόσο, πέρα από αυτό το επίπεδο, δεν προσφέρεται επιπλέον όφελος. Με άλλα λόγια η μετριοπάθεια είναι το κλειδί.

Ένα ενδιαφέρον εύρημα αφορά τον ντεκαφεϊνέ. Οι συμμετέχοντες που τον προτιμούσαν παρουσίασαν ταχύτερη έκπτωση μνήμης. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι αυτό δεν οφείλεται στον ίδιο τον ντεκαφεϊνέ, αλλά στο γεγονός ότι πολλοί στρέφονται σε αυτόν αφού ήδη εμφανίσουν προβλήματα όπως αϋπνία, υπέρταση ή καρδιακές αρρυθμίες – καταστάσεις που συνδέονται με γνωστική επιδείνωση.

Πώς δρα η καφεΐνη στον εγκέφαλο

Σε βιολογικό επίπεδο, υπάρχουν εξηγήσεις για το πώς η καφεΐνη μπορεί να προστατεύει τον εγκέφαλο. Η ουσία αυτή μπλοκάρει την αδενοσίνη, μια χημική ένωση που επιβραδύνει τη νευρική δραστηριότητα. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η δράση νευροδιαβιβαστών, π.χ. της ντοπαμίνης και της ακετυλοχολίνης, που τείνουν να μειώνονται με την ηλικία και σε ασθένειες όπως το Αλτσχάιμερ. Επιπλέον, η καφεΐνη φαίνεται να καταστέλλει τις φλεγμονές και να συμβάλλει στη ρύθμιση του σακχάρου, παράγοντες που σχετίζονται με την υγεία του εγκεφάλου.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι όσοι έπιναν συστηματικά καφέ παρουσίαζαν χαμηλότερα επίπεδα αμυλοειδών πλακών – των τοξικών συσσωματώσεων που εντοπίζονται στον εγκέφαλο ασθενών με Αλτσχάιμερ. Παράλληλα, τόσο ο καφές όσο και το τσάι περιέχουν αντιοξειδωτικές ουσίες και ενώσεις που ωφελούν τα αιμοφόρα αγγεία, ενισχύοντας συνολικά τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Τσάι, όρια και η παγίδα της υπερβολής

Η έρευνα δείχνει ότι και το τσάι μπορεί να έχει προστατευτική δράση, με την ιδανική κατανάλωση να περιορίζεται σε ένα έως δύο φλιτζάνια την ημέρα. Αν και δεν εξετάστηκε ξεχωριστά το πράσινο τσάι, άλλες μελέτες το έχουν συνδέσει με μειωμένο κίνδυνο άνοιας. Ωστόσο, όπως και με τον καφέ, η υπερβολική πρόσληψη καφεΐνης δεν φαίνεται να βοηθά Ένας από τους λόγους είναι ότι οι μεγάλες ποσότητες μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά τον ύπνο και να αυξήσουν το άγχος – δύο παράγοντες που επιβαρύνουν τη γνωστική λειτουργία. Η λεγόμενη καμπύλη Yerkes-Dodson, γνωστή εδώ και πάνω από έναν αιώνα, περιγράφει ακριβώς αυτό: όταν η διέγερση ξεπερνά ένα όριο, η απόδοση του εγκεφάλου αρχίζει να μειώνεται.

Τι δείχνει η συνολική εικόνα των μελετών

Όταν τα ευρήματα αυτής της έρευνας συνδυάστηκαν με δεκάδες άλλες μελέτες, προέκυψε ένα παρόμοιο συμπέρασμα: η μέτρια πρόσληψη καφεΐνης συνδέεται με 6% έως 16% χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας. Το εύρος αυτό μπορεί να φαίνεται μικρό, αλλά σε πληθυσμιακό επίπεδο μεταφράζεται σε σημαντική μείωση περιστατικών.

Παράλληλα, η μέτρια κατανάλωση καφέ δεν φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο υπέρτασης μακροπρόθεσμα και ενδέχεται να προστατεύει και από καρδιαγγειακά νοσήματα – τα οποία μοιράζονται κοινούς παράγοντες κινδύνου με την άνοια. Ωστόσο, άτομα με ήδη υψηλή αρτηριακή πίεση καλό είναι να αρκούνται σε μικρότερες ποσότητες.

Τέλος, οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι η «μερίδα» καφέ δεν είναι πάντα ίδια. Η περιεκτικότητα σε καφεΐνη διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τον τρόπο παρασκευής και το είδος του καφέ. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και μικρές ποσότητες – της τάξης των 40 έως 60 mg – αρκούν για να βελτιώσουν την εγρήγορση και τη διάθεση. Το βασικό μήνυμα είναι απλό: ο καφές μπορεί να είναι σύμμαχος, αρκεί να μην ξεπερνάς το μέτρο.